emoties 1

Gedachten en emoties worden gestuurd door neurotransmittors in de hersenen en liggen aan de basis van elke spierbeweging in het gezicht en van het lichaam. Elke reaktie van het lichaam is een direct gevolg van hersenactiviteit. Niet alleen zijn fysiologische prikkels op het lichaam een reactie vanuit de hersenen, ook de plek op het lichaam waar de prikkel gevoeld wordt toont ons welke hersenhelft de informatie verwerkt.

In de jaren ’80 dachten wetenschappers dat micro-reakties op het lichaam een bijkomstigheid waren van een gevoelde emotie en dat deze zo snel verdween alsof deze in feite niet had plaatsgevonden. “Waarom zou je je krabben als er geen reden voor is? ” Met microreacties en kleine bewegingen (zoals bijv. met de vingertop je wang of neus aanraken) stappen we de theorie binnen van de controle over onze emoties.  Micro-reacties laten zien dat we iets willen onderdrukken en een deel van ons laat blijken deze informatie voor ons te houden.

Geboren uit het Latijnse woord “émovéré” is emotie de beweging die ons gezicht of onze  lichaamshouding in een fractie van een seconde verandert. De etymologie zelf geeft gedetailleerde aanwijzingen over de te volgen weg om de emotie te lezen. De bewegingen van het lichaam in relatie tot de mentale toestand verloopt op natuurlijke wijze en gebeurt zonder zonder dat wij ons ervan bewust zijn.

We herkennen lichaamstaal en vertalen deze, zoals we bijvoorbeeld zeggen: ‘Hij huilt, dus hij is triest’ of:  ‘Zie je hoe trots, hij steekt zijn borst vooruit’.  Het koppelen van geestelijke of emotionele gezichtsuitdrukkingen aan bewegingen van het lichaam doen we omdat onze hersenen zijn betrokken bij deze operatie. Onze eigen lichaamstaal en de emoties die we voelen zijn met elkaar verbonden forums in de hersenen.

Zo kunnen wij niet eten zonder dat onze maag werkt omdat deze onvermijdelijk boodschappen van welzijn naar onze hersenen stuurt en ze decodeert. Zo worden we ons bewust dat onze interne huishouding steeds wisselend is en op verschillende niveaus tegelijk werkt. Vooral als we sporten merken we dat.

Wandelen, zwemmen, fietsen zijn als zodanig een som van bewegingen en leiden tot voldoening. Zij zijn vaak aanleiding tot emoties tijdens of direct na het sporten. Deze emoties zijn van een andere orde dan die ze vóór het sporten waren. Beweging heeft ons op de een of andere manier veranderd. Lang hebben we geloofd dat de hersenen het lichaam bestuurde wanneer we emoties voelen, maar we weten nu dat dit proces veel interactiever is. Het lichaam reageert niet alleen op berichten van de hersenen. Het stuurt ook emotionele berichten via de hersenstam naar de hersenen. Met andere woorden: als ten gevolge van een ongeval de patiënt geen informatie naar de hersenen meer kan sturen, voelt deze minder of nagenoeg geen emotie.

Achter een emotie zit altijd beweging. Het is zeer waarschijnlijk de basis van de emotie. William James, een groot psycholoog in de late negentiende eeuw, begreep dit. Hij symboliseerde dit proces met een klassiek geworden voorbeeld:  “… als je tijdens een wandeling een beer ontmoet, denk je dan eerst aan vluchten en ben je daarna pas bang, of wordt je bang en vlucht je om die reden..? “ Dit debat uit de twintigste eeuw gaf ten onrechte te denken dat we eerst bang zijn. Wat ons weer leidde naar de noodzaak om te vluchten. Eigenlijk logisch!  Recent onderzoek toont echter aan dat we eerst vluchten, en als we voor ons leven rennen realiseren we ons pas dat we bang zijn voor beren! Dit mechanisme zit in het hart van ons overleven. In de auto zien we allemaal dat we remmen vóórdat we het gevaar hebben geanalyseerd. Als we zouden moeten wachten op ons ‘bewuste brein (cortex), dan zouden we te laat zijn geweest. De emotionele componenten hebben er veel sneller werk van gemaakt.  Tussen emotie en beweging zit een hechte samenwerking, een ‘pas de deux’, en we betreden deze dans al vanaf onze geboorte, omdat de amygdala al bij de geboorte is voorgevormd.

Emoties zijn paradoxaal

Emoties zijn paradoxaal: ze kunnen een andere emotie verbergen. Om een metafoor te gebruiken; emoties handelen met hetzelfde mechanisme als doping in de sport! Wat als een produkt wordt gemaakt van illegale, niet-detecteerbare doping bij controles?  We maskeren de emotie die we proberen te verbergen door er een andere op te ‘plakken’.Er is altijd verschil in wat we zeggen -aan de ene kant- en wat we laten zien aan de andere. Wat we zeggen weerspiegelt de emotie die we onze toehoorder willen laten zien. Wanneer een emotie en de onderliggende emotie van dezelfde aard zijn is de persoon volledig authentiek.   Echter, zodra de onderliggende emotie verschilt van de getoonde emotie, is er een discrepantie… en het lezen van deze kloof trekt onze aandacht.

 
 

Gemaskeerde emoties.

Telkens wanneer wij proberen onze gevoelens anders te tonen dan wat we werkelijk voelen, spreken we van een ‘gemaskeerde’ emotie. Het is de discrepantie in woord en lichaamstaal die de rol van een andere emotie verhult. We herkennen drie pijlers: het corpus (imprinted emotions), de gemoedstoestand (expressed emotions) en de micro-bewegingen (repressed emotions).

Gedachten en emoties. Onze gedachten binair: we kiezen we liever dit dan dat.  Zonder emoties zouden we niet kunnen kiezen. Met gebaren kunnen we gemakkelijk twee objecten, of waarden, op dezelfde plek identificeren, maar we hebben de neiging om ze naast elkaar te plaatsen, de een meer rechts of links dan de andere. Kijk maar eens om je heen. Als we zeggen : “in de vakantie gingen we eerst naar Parijs en toen naar Florence” zal niemand een gebaar maken op precies dezelfde plaats; we plaatsen de gebeurtenissen naast elkaar. Emoties en waarden zijn verstrengeld.

Onophoudelijk rangschikken we de belangrijke dingen van de dingen die we minder belangrijk vinden, tussen wat we willen en wat we minder willen: het stelt ons in staat op cruciale momenten een juiste beslissing te nemen. We nemen onze beslissingen op emotionele criteria. We kiezen rangschikkend om te overleven. In dit verband worden alle woorden die we gebruiken meer emotioneel neutraal gebracht. Antonio Damasio spreekt van ‘somatische markers’. Ervaring leert ons de emotie die erbij hoort. Dingen hebben een smaak, niet omdat ze poëtisch zijn, maar omdat het is een kwestie is van overleven.  Als we over twee dingen op hetzelfde moment praten doen we twee gebaren in twee afzonderlijke ruimtelijke locaties: het voorrecht van de ene realiteit boven een andere werkelijkheid.

Emoties bepaald door non-verbale constanten

Het werken met emoties wordt geconfronteerd met een specifiek probleem: de emoties zelf.  Zoals het genoeg is om je gesprekspartner aan te kijken om zijn  aanwezigheid te checken denk je dat je weet hoe je zijn emoties kunt decoderen. Hoewel er een grote kloof ligt tussen onze onbewuste capaciteiten -volgens sommigen enorm en zonder grenzen-  zijn onze bewuste mogelijkheden veel beperkter. We vergissen ons over de emoties die we voelen en ons vermogen deze bewust bij de ander te decoderen is verwaarloosbaar in vergelijking met wat het zou kunnen zijn.

De taal van emotie: ‘I think…therefor I feel’

We staan aan de vooravond van een revolutie in deze 21-ste eeuw wat betreft onze kennis over emotie. We weten dat emotie ons helpt de juiste keuze te maken in kritische situaties (LeDoux J.,(2005), Cf Goleman D (1997).  Onze emoties stellen ons in staat ‘redelijk’ te zijn, omdat ze ‘weten’ wat goed voor ons is. Wij spreken nog graag over een ‘verstandige‘ keus, maar hoe ‘verstandelijk‘ is die keuze en wat is de relatie tot onze emotie…?

Paul Mc Lean, Nobelprijswinnaar. spreekt over de bouw van een drie-eenheid van de hersenen, waaruit de geschiedenis van de mensheid blijkt: de archéocortex, de paléocortex en de néocortex, ook wel reptielenbrein genoemd, het limbische systeem en de frontale cortex bleken de een na de andere te zijn ontstaan, maar ook op elkaar in drie lagen. Deze theorie zet de suprematie van de mens en zijn neocortex boven de dieren. Het is heel goed mogelijk dat dit schema zal worden opgedoekt zodra de in het limbische systeem betrokken emoties delen in het functioneren van de rede.

De wetenschapsgemeenschap kijkt nu naar associatieve theorieën zoals binnen Phrenologie. Damasio A.R., Tranel. D., Damasio. H., Bechara. A.(1993). Intelligentie-tests zijn niet gemaakt om de emotie te decoderen die achter de reactie zit. De onderzoeker Howard Gardner wordt gepresenteerd als een van de vaders van ‘emotionele intelligentie’ omdat hij het concept van meervoudige intelligenties heeft ontwikkeld, maar ware ontdekkingen die tot emotionele intelligentie moesten leiden zijn er (nog) niet. Hij is een van de grondleggers van de cognitieve revolutie die de emotie bijna volledig uitsloot in het proces om intelligentie te kunnen begrijpen ….  Een ‘list van de rede’ zou Hegel hebben gezegd.

Waartoe dienen emoties, en wat is een emotie?

Onze beschaving staat op het punt te worden verstoord door enkele ontdekkingen waarvan het effect ons dagelijks leven wel eens flink zou kunnen veranderen. We dachten altijd dat emoties ons verhinderde om ‘het hoofd koel’ te houden. Rede aan de ene kant – passie aan de andere. Maar aangezien het altijd duidelijk is geweest dat emotionele uitbarstingen ons beletten redelijk te zijn weten we nu dat emoties niet de dierlijke instincten zijn waarover we het altijd hadden(…) Sinds Darwin zijn alle deskundigen het erover eens dat angst, woede, blijdschap of verdriet universele emoties zijn die niemand zal aanvechten. Maar dat is overigens de enige overeenkomst tussen alle theorieên die over emoties gaan.  De vraag zou wel erg lang blijven hangen als enkele ontdekkingen er niet toe hadden geleid de rol en het belang van emoties opnieuw te beoordelen. Neem bijv. Platon met zijn mooie formule: “Passies zijn als wilde dieren die uit het lichaam proberen te ontsnappen”.

Het emblematisch citaat van Descartes, uitgesproken in zijn discours over de methode: “Ik denk, dus ik ben”, zou zijn weerklank door de eeuwen niet hebben gehad zonder die reden. Beter zou zijn: ‘Ik voel, dus ik ben’. De kloof tussen mens en dier werd permanent gemarkeerd. Er zijn nog steeds serieuze onderzoekers die denken dat sommige dieren niet lijden of voelen omdat ze niet kunnen denken pijn te hebben. Stop een kreeft in kokend water om deze domheid te meten. (C. Darwin-1872).

Neurobiologie en emotie

Onlangs zijn nieuwe belangrijke neurobiologische ontdekkingen gedaan omtrent emoties. Rondom deze ontdekkingen werd de term “emotionele intelligentie” gemeengoed. Joseph Ledoux identificeerde een gebied in de hersenen dat emotionele ervaringen opslaat en ons soms toestaat te reageren zelfs voordat het zich bewust is van gevaar: de amygdala. Onze emoties stellen ons in staat snel en zeer efficiënt te handelen. Het was de eerste breuk in de gangbare theorieën over het uitzonderen van emoties. We begrijpen nu pas dat we de neo-cortex niet altijd hoeven te gebruiken. Dit bewuste brein verscheen onlangs pas op het toneel van de wetenschap. Het neemt de ernstige, slimme en serieuze beslissingen. Rond diezelfde tijd werkte Antonio Damasio met zijn team aan de Universiteit van Iowa aan andere ontdekkingen. Hij toont aan dat wanneer bepaalde gebieden -nodig om emoties te voelen- worden vernietigd wij niet in staat zijn om goede beslissingen te nemen. Patiënten die lijden aan deze laesies verliezen hele uren aan een detail terwijl ze de essentie uit het oog hebben verloren, simpelweg omdat zij niet meer kunnen voelen wat echt belangrijk is. Beide onderzoekers geven een belangrijke plek aan emoties. Beiden laten zien dat we d.m.v. emoties nauwkeurige en ingewikkelde beslissingen kunnen nemen. Emoties stellen ons in staat om onbewust onderscheid te maken tussen wat belangrijk is en dat wat minder belangrijk is. Zonder emoties kunnen we niet redelijk zijn. Zelfs de meest ‘redelijke’ beslissing wordt genomen op grond van emotionele criteria.

Onderzoekers over emoties

Joseph LeDoux, een van de grootste gespecialiseerde kenners wat betreft de hersenen schrijft over het limbische systeem (traditioneel het emotionele brein bij uitstek): ‘Elk jaar leren we legioenen studenten in de neurowetenschappen waar het limbische systeem zit en wat het doet. Maar er is een probleem. De theorie verklaart niets over de emotionele werking van de hersenen en sommige wetenschappers zeggen zelfs dat het limbisch systeem niet bestaat…’  Sommige onderzoekers denken dat emoties lichamelijke reacties zijn die het menselijk ras in staat stelt zich aan te passen tijdens zijn leven. Deze onderzoekers verschillen op twee posities: zij voor wie emoties universeel zijn, zoals vooral Paul Ekman denkt dat emoties leesbaar zijn op het gezicht (P.Ekman, E. Eibesfeldt,  Scherer K.R en Wallbott H.G) en zij voor wie emoties adaptieve vormen krijgen, een sociale construktie die ons toelaat om te socialiseren. Dit is de leer van sociaal-constructivisme. Cf par exemple : Brunner.J., (1991). Vygotski. L.,(1992). Fehr F.S.,( 1984). Anderen volgen een meer fysiologisch argument: emoties zijn mentale toestanden als gevolg van waarnemingen van lichamelijke reacties door de hersenen; James W (1884), als tenminste alles begint in de hersenen. Cannon W.B : (1929). Deze laatste positie lijkt de laatste vijftig jaar niet meer door de meerderheid gevolgd te worden. En parallel aan deze reeks vragen, voegde Freud er die van het ‘onbewuste’ aan toe in de wetenschap. Deze vraag hield in of onbewuste krachten emoties kon veroorzaken. (Zajonc. R-1984).  Magda Arnold startte haar concept van evaluatie in 1960. Voor haar bleek dat als het gevoel eenmaal daar is, het mogelijk moet zijn terug te komen op de ervaring, en te beschrijven wat er was gebeurd tijdens het evaluatieproces. (Arnold M.B: Emotion and personality, New-York, Columbia University Press, 1960). Voor sommigen is haar concept volledig fictief en houdt het geen rekening met emotionele processen. Klaus Scherrer is één van hen die uitgebreid gebruik gemaakt heeft van de beoordelingsprocessen. Scherer K.R : Cognition and emotion, 7.

De basisemoties (P.Ekman)…cultuurgebonden?

Dat schrijven Schotse wetenschappers van de Universiteit van Glasgow in de meest recente editie van PNAS (4/2012). Lang werd als vaststaand feit aangenomen dat er zes basisemoties zijn – blijheid, verbazing, angst, afschuw, boosheid en verdriet – en dat de herkenning daarvan al bij de geboorte is ingebakken, onafhankelijk van de cultuur waar iemand in opgroeit. De laatste jaren ontstond er twijfel over dit laatste gegeven. De Schotse wetenschappers brengen deze algemeenheid met hun artikel nu definitief aan het wankelen.

3D
De onderzoekers gebruikten een grafisch programma om 3D-afbeeldingen van gezichten met een van de basisemoties te vormen. Vervolgens lieten ze de afbeeldingen zien aan 4800 vrijwilligers van West-Europese en Aziatische afkomst, die de emotie moesten benoemen en moesten scoren op een schaal van 1 tot 5.
Het bleek dat West-Europese deelnemers vrijwel perfect in staat waren om alle emoties te herkennen. Hun Aziatische tegenhangers daarentegen slaagden er niet in om het foutloos te doen. Zij haalden vooral verbazing, angst, afschuw en boosheid soms door elkaar.

Basisemoties
Volgens de onderzoekers laten de resultaten zien dat de zes basisemoties niet universeel zijn en hun herkenning daardoor ook niet. De zogenaamde universele emoties lijken vooral toegespitst op emoties die belangrijk zijn in de Westerse cultuur.
Waarschijnlijk worden schaamte, trots en schuldgevoel beter herkend door Aziaten omdat dat belangrijke emoties zijn in die cultuur, zo verwachten de onderzoekers. Dit alles betekent automatisch dat emotieherkenning deels cultureel bepaald wordt en daardoor niet vastligt bij de geboorte.